Eugenika – proceder uznawania siebie za rasę lepszą, a likwidowanie innych. W województwie pomorskim współczesna eugenika wkroczyła na wyższy poziom: lepszych się nie unicestwia lecz przywłaszcza ich dzieła, instalując na nich swe flagi, tabliczki, np. w Gdyni. Takie refleksje się nam nasunęły na konferencji: „Zabawa w Boga: eugenika w dziejach najnowszych” zorganizowanej w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku

Fot. Kazimierz Netka.

Jak łatwo autorytet instytucji państwowych i sądowych może zostać wykorzystany do legitymizowania dyskryminacji

Z trzech kontynentów przybyli naukowcy do Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, by uczestniczyć w niezwykle ważnej konferencji, podsumowującej to, co zrobiła światu eugenika. Temat obrad brzmi: Zabawa w Boga. Mieliśmy przyjemność brać udział w inauguracji tego naukowego sympozjum. Prowadzili je Mateusz Jasik – zastępca dyrektora Muzeum II Wojny Światowej i dr Jan Daniluk – pracownik naukowy tegoż Muzeum.

Hitlerowcy chcieli się uwolnić od tych, którzy – zdaniem hitlerowców – są niedorozwinięci na przykład umysłowo, albo bardziej genialni od Hitlera, co też nie powinno mieć miejsca. Wyniszczyli więc ludzi najbardziej kreatywnych. No i Hitlerowi wydawało się, że swój cel osiągnął: lepszych od niego nie było. Współcześnie, w województwie pomorskim niektórzy chcą zamazać wiedzę o istnieniu tych, którzy mieli lub mają największe zasługi w rozwoju regionu. Wtedy będzie można przejąć ich dokonania, pozwalając na tworzenie następnych dzieł, do przywłaszczenia. Jest to rodzaj eugeniki na wyższym poziomie, niż ta hitlerowska: nie niszczy się siły roboczej.

– Drodzy państwo, kiedy zaczynam zajęcia z dziećmi, z młodzieżą o narodowym socjalizmie, zadaję im każdemu z osobna pytanie: czy miałeś wpływ na to, gdzie kiedy się urodziłeś? – mówił, inaugurując konferencję dyrektor Mateusz Jasik:

Fot. Kazimierz Netka.

– Każdy po kolei uczeń, każdy student odpowiada: oczywiście nie, nie miałem takiego wyboru. Żeby wytłumaczyć młodzieży lub dzieciom absurd nacjonalizmu, trzeba jakiegoś pytania albo otwarcie pewnej szufladki, która pozwoli zrozumieć, jak niedorzeczna jest to propozycja w tym sensie, że ktokolwiek mówi nam, że jesteśmy lepsi lub gorsi, dlatego, że urodziliśmy się na przykład Polakami. I podobnie wydaje mi się jest z tematem dzisiejszej konferencji. Ktoś wymyślił lub – jak powiedziała Anna Dymna na otwarciu ścieżki zwiedzania w tekście łatwym do zrozumienia zmyślił pewne kryteria, według których uważamy kogoś za lepszego lub gorszego. Więc wkraczamy w tematy pewnej niedorzeczności, uderzającej w czasie takich wydarzeń jak miniona premiera ścieżki uproszczonej na naszej wystawie głównej w Muzeum II wojny Światowej w Gdańsku. Okazało się że odbiorcy tej ścieżki dzielili się z nami, z naszym Działem Edukacji, z twórcami tej ścieżki, z Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną, spostrzeżeniami niezwykle inspirującymi, do których historycy albo inni zwiedzający jeszcze nie doszli. Mało tego, ich liczne talenty: zespołu Remont Pomp czy Wielkiej Orkiestry Vita Activa nam pokazały, że potrafią zainspirować, wzruszyć i poruszyć nas wszystkich.

I drodzy państwo dojmujące jest dla mnie to jak bardzo pomorska jest ta dzisiejsza, jutrzejsza konferencja. Jako miłośnik pieszych wypraw i wypraw rowerowych w którykolwiek kompleks leśny bym ze znajomymi nie ruszył, tutaj na Pomorzu spotykamy miejsca kaźni osób, dla których ktoś wymyślił jakieś specjalne kryteria. Zmyślił sobie specjalne kryteria tej, patrząc na kierowniczkę Oddziału Muzeum Piaśnickiego myślę od razu o kompleksie lasów piaśnickich i w tym miejscu też bardzo pomorska jest ta konferencja, co wynika z faktu, że jednym z pierwszych eksponatów jeszcze chyba pozyskanym w 2010 roku był wózek inwalidzki z Kocborowa, który symbolizuje likwidację osób z niepełnosprawnościami czy zbrodnie na osobach z niepełnosprawnościami i w końcu, szanowni państwo, są takie momenty, które pozwalają pewne wyobrażenia i pewne wizerunki przebudować czy czy zweryfikować.

Pamiętam jeszcze w czasach, kiedy uczęszczałem do liceum, rozgorzała dyskusja, czy trwała dyskusja o eugenice w Szwecji. Tak się złożyło, że mamy teraz bardzo bliskie relacje z różnymi partnerami szwedzkimi z różnymi instytucjami, badaczami i w tych czasach, kiedy ja byłem w liceum Szwecja wydawała się być zupełnie innym światem i pod względem ekonomicznym, gospodarczym, społecznym. Państwo opiekuńcze, fantastyczny sukces gospodarczy niezwykle sprawne państwo o wysokiej roli obywateli i oto się zderzyliśmy z tym naszym wyobrażeniem dowiadując się, że eugenika do połowy lat 70 była komplementarnym fragmentem polityki państwa, częściowo rozliczonym dopiero w okolicach 2018 roku ale nadal nie w pełni to było tak czy też takie dojmujące. Tak jak porażają te historie lasów pomorskich tak i to jest zderzenie, że taka polityka państwa może może funkcjonować w świecie, którym sobie wyobrażaliśmy jako świetnie zorganizowane i demokratyczne.

Drodzy państwo, bardzo dziękuję całemu zespołowi Działu Naukowego za organizację niniejszego spotkania, ze szczególnym uwzględnieniem tego znakomitego kolegi doktora Jana Daniluka. Ale każde takie spotkanie oczywiście nie odbyłoby się bez pomocy wielu osób z różnych działów, więc witając państwa na konferencji w imieniu dyrekcji Muzeum II wojny Światowej szczególne podziękowania kieruję do zespołu Muzeum II Wojny Światowej – powiedział dyrektor Mateusz Jasik.

– Dziękuję panie wicedyrektorze za te słowa. Ja chciałbym do nich nawiązać,, bo chyba jesteśmy jako organizatorzy państwu winni krótki wytłumaczenie: dlaczego taka konferencja ma taki kształt na taki tytuł i ma miejsce tu, a nie gdzie indziej – mówił dr Jan Daniluk:

Fot. Kazimierz Netka.

 – Oczywiście najprostsze stwierdzenie polega na tym państwo są tutaj i mówię to o prelegentach, bo państwo odpowiedzieli na nasz apel i są tutaj szczęśliwie państwo i dzisiaj będziemy się wspólnie delektować państwa wykładami, prezentacjami. Będziemy dyskutować. Natomiast uchylę rąbek tajemnicy: kiedy rok temu podjęta była decyzja, że będzie tego typu konferencja, spróbujemy taką konferencję zorganizować,, miałem pewną wątpliwość może obawę, czy to się uda faktycznie znaleźć odpowiednie szeroko grono badaczy nie tylko z pomorza nie tylko z polski, którzy będą chcieli przyjechać i podzielić się swoją wiedzą i jakkolwiek dzisiaj i jutro wystąpi łącznie 20 badaczek i badaczy z różnych dyscyplin naukowych, łącznie z 8 krajów i z trzech kontynentów. Tak na początku to wcale nie było takie pewne.

To się okazało na szczęście zupełnie jakby niesprawdzoną obawą, ponieważ łącznie odpowiedziało blisko 60 osób z 15 krajów, więc szczęśliwie to był pierwszy moment, kiedy uzmysłowiliśmy sobie, że to jest chyba dobra droga, że ta konferencja i ta idea stworzenia tego wydarzenia jest właściwa.

Konferencja jest dwudniowa, dzieli się na łącznie 5 paneli. Za chwilę będzie wykład wprowadzający i podobnyż wykład podobnego charakteru podsumowujący będzie jutro po ostatnim panelu. W każdym z panelu wystąpił od dwóch do czterech prelegentów.

Przechodzimy do tytułu wykładu wprowadzającego.

Fot. Kazimierz Netka.

To wykład doktor Alicji Bartnickiej, historyczki z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, a więc niemalże po sąsiedzku. Pani doktor Bartnicka jest adiunktem na Wydziale Nauk Historycznych tegoż uniwersytetu. Ukończyła filologię polską z dziennikarstwem oraz historię – specjalizacja studia polsko-niemieckim. Stopień doktora uzyskało w zakresie historii. Zajmuje się dziejami rzeszy niemieckiej, trzeciej rzeszy niemieckiej, II wojny światowej i systemów totalitarnych, zwłaszcza narodowego socjalizmu i włoskiego faszyzmu. I w tym również historią zagłady, holokaustu.

Zapraszam serdecznie doktor Alicja Bartnicka z tytułem wystąpienia Wojna przeciw słabym? O narodzinach i rozwoju eugeniki.

– Szanowni państwo, ja zostałam taką obszernie tutaj przedstawiona, więc myślę, że że nie muszę już tego robić. Bardzo dziękuję za za możliwość wzięcia udziału w tej konferencji – mówiła prof. Alicja Bartnicka:

Fot. Kazimierz Netka.

bogato ilustrując swój wykład slajdami; niektóre z nich dołączamy.

– Jest mi niezmiernie miło, że mam przyjemność wygłosić tutaj wykład wprowadzający. Drodzy państwo, my się spotykamy dzisiaj w gdańsku, żeby przez te dwa najbliższe dni rozmawiać o tym, czym była eugenika, jak ją rozumiano i do jakich konsekwencji doprowadziły jej interpretacje i kiedy zastanawiałam się nad tym, jak powinnam rozpocząć ten dzisiejszy wykład, którego celem jest wprowadzenie państwa w tematykę w zagadnienia związane z eugeniką. Celem tego wykładu jest też usystematyzowanie pewnych rzeczy. No doszłam wówczas do wniosku, że najlepiej będzie zacząć z wątków, z którymi nam wszystkim tak mi się przynajmniej wydaje, eugenika się kojarzy, czyli zbrodnie niemieckie podczas ii wojny światowej, bo to właśnie w Niemczech dzięki kilku czynnikom politycznym w tym klęsce w i wojnie światowej wzrostowi popularności narodowego socjalizmu, to właśnie w Niemczech ruch eugeniczny stał się tym najbardziej skutecznym na świecie.

Oczywiście po 1933 roku on uległ głębokiemu połączeniu z rasizmem z antysemityzmem i to w konsekwencji doprowadziło do zamordowania tysięcy osób niepełnosprawnych. W pierwszej kolejności mówimy o programie eutanazji t4, potem to doprowadza do eksterminacji milionów ludzi w holokauście.

Fot. Kazimierz Netka.

Ale eugenika ma też związek z wyobrażeniem, jakim państwem miała być ta narodowosocjalistyczne III Rzesza. Trzecia rzesza miała być państwem, które będzie złożony z jednostek najbardziej wartościowych pod kątem rasowym. To miało być aryjskie imperium, które przetrwa tysiąc lat. Reżim nazistowski – co państwo widzicie na załączonym tutaj plakacie propagandowym – stawiał, umieścił rodzinę w centrum swoich programów demograficznych i programów eugenicznych. Promowano małżeństwa między zdrowymi niemieckimi kobietami i mężczyznami i celem tej promocji była ochrona cech rasowych narodu. Zabiegano także o zwiększenie liczby osób, które były uznawane za wartościowe. O tym jest ten plakat, a z drugiej strony i o tym jest ten drugi plakat propagandowy. Mówiono o osobach, które są, które były uznawane za niepożądany rasowo, które były dotknięte chorobami dziedzicznymi. Ta ostatnia grupa często była opisywana jako obciążenie dla zasobów państwa i zdrowej większości. I z tego też powodu proponowano programy takie jak sterylizacja, które miały ten ten problem rozwiązać. A żeby jeszcze bardziej uzasadnić, żeby bardziej przekonać społeczeństwo do tych rozwiązań, mówiono, że są to rozwiązania, które są stosowane w innych krajach. Przepraszam państwa za jakość tego plakatu nie udało mi się znaleźć tego w kolorze, ale myślę, że on będzie dla państwa czytelny.

Fot. Kazimierz Netka.

To jest nazistowski afisz propagandowy z roku 36. Ta data jest dosyć ważna, w tym w tym wypadku. Na tym plakacie mamy blondynkę, blondynkę z równie płowym dzieckiem w objęciach. Ta blondynka z kolei jest obejmowana przez takiego muskularnego mężczyznę tego niemieckiego ubermenscha z odsłoniętym torsem, który osłania jej tyły i z przodu – to też jest istotna – to też jest istotny fakt – z przodu łono kobiety osłania tarcza herbowa, na tej tarczy widzimy to jest niemiecka ustawa o ochronie przed potomstwem dziedzicznie chorym. Nad tym wszystkim z kolei mamy informację mamy slogan, nie jesteśmy sami.

Celem tego plakatu jest uspokojenie publiczne o opinii publicznej. Drodzy państwo, przymusowa sterylizacja nie jest żadnym barbarzyństwem. To jest praktyka, którą stosują cywilizowane państwa. Wokół ilustracji widnieją flagi. Mamy u szczytów flagę amerykańską. Potem jest flaga szwedzka. Jest w Norwegia, jest dania i jest w Irlandia. To są państwa, które głosi tekst: w imię higieny wprowadziły ustawy sterylizacyjne i nieco poniżej powiewają flagi innych państw, flagi z krajów, które jakoby przygotowują podobne prawa. To są Węgry. To jest Wielka Brytania, Szwajcaria, Polska, Estonia, Łotwa i Japonia,. Drodzy państwo, jak tak jak wspomniałam to jest plakat propagandowy więc tam są półprawdy, tam są kłamstwa, bo w tym 36 roku, kiedy ten plakat powstaje w Wielkiej Brytanii projekt ustawy o sterylizacji on już został wówczas odrzucony przez parlament, natomiast w Polsce z braku politycznego poparcia nigdy nie dotarł nawet do Sejmu. Natomiast istotne jest to, że w ogóle te państwa są wymienione i to, że u szczytu mamy Stany Zjednoczone

To bynajmniej nie wynika z faktu z jakiegoś prestiżu stanów zjednoczonych. Stany zjednoczone nie wprowadziły co prawda federalnej ustawy eugenicznej, ale w 36 roku, z kiedy ten plakat pochodzi, już 27 stanach, obowiązywały prawa zbliżone do tego prawa niemieckiego i to od dawna.

Ten plakat sugeruje: eugenika nie była wyłączną sprawą Niemiec. Mimo tego, że nam się dzisiaj przede wszystkim z iii rzeszą kojarzy. Eugenika nie powstała na terenie III Rzeszy.

Usystematyzujmy sobie zatem wiedzę na ten temat. w pierwszej kolejności takie proste kwestie. Czym w ogóle eugenika była eugenika? Drodzy państwo to była koncepcja, która mówiła o polepszeniu populacji ludzkiej poprzez kontrolowanie dziedziczenia cech. Eugenika zakładała, że można zwiększyć liczbę osób, które były uznawane za osoby, które posiadają cechy pożądane. W jaki sposób chciano to uzyskać. No to jest podstawowe pytanie. Należało przede wszystkim zachęcić wybrane grupy do posiadania większej liczby dzieci. Ale eugenika miała też ten swój wymiar negatywny, bo w praktyce prowadziła do dyskryminacji osób ubogich, dyskryminacji osób chorych i osób z niepełnosprawnościami. Takie koncepcje to też nie jest rzecz nowa; koncepcje kontrolowania reprodukcji, one pojawiły się już w starożytności.

Wszyscy z państwa słyszeliście o Platonie. Czytaliśmy państwo Platona. Platon sugerował, że państwo powinno kontrolować dobór partnerów wśród strażników – to jest jedna z tych warstw, które on wyznacza, żeby tym samym zapewnić odpowiednie cechy przyszłym pokoleniom. Państwo miało też organizować kojarzenie par wśród strażników na podstawie oceny przydatności fizycznej i charakteru, natomiast potomstwo – mówi Platon, słabe potomstwo chore lub uznane za nieodpowiednie do pełnienia funkcji w państwie – miało być odsuwane miało być porzucane lub niehodowane dalej.

Innym przykładem programów eugenicznych starożytności było przez Spartan pozostawianie słabych dzieci na obrzeżach miast, gdzie po prostu miały umrzeć.

Fot. Kazimierz Netka.

Drodzy państwo, no w różnych epokach, podejmowano próby klasyfikowania ludzi według ich cech fizycznych i umysłowych. Natomiast w nowoczesna eugenika, eugenika w znaczeniu ja, o jakim mówimy dzisiaj, to jest dopiero konstrukt, który powstaje pod koniec XIX wieku, wraz z rozwojem nauk przyrodniczych i statystyki, a za ojca eugeniki uważa się Francesa Galtona, człowieka wybitnie wykształconego usługową medycynę, studiował matematykę, był statystykiem, był antropologiem. Prywatnie był też kuzynem Karola Darwina. Co jest tutaj nie bez znaczenia interesował się dziedziczeniem inteligencji, talentu i w 1883 roku wprowadził termin eugenika. On napisał bardzo dużo. To był bardzo płodny badacz, natomiast należy wspomnieć o jego pracy Hermedica 1869 roku, w której analizował dziedziczenie wybitnych zdolności i na łamach tej pracy twierdził, że wybitne talenty, że inteligencja są przekazywane z pokolenia na pokolenie, podobnie tak jak cechy fizyczne przy niewielkim tylko lub pomijanym znaczeniu czynników środowiskowych.

Tak jak wspomniałam on inspirował się wieloma wieloma rzeczami, wieloma teoriami, spośród których pozwolę sobie wymienić dwie. W pierwszej kolejności to jest Karol Darwin i jego jego mechanizm doboru naturalnego, mówiący o tym, że osobniki lepiej przystosowane do panujących w środowisku warunków mają większą szansę przeżyć i przekazać swoje cechy potomstwu Galton inspirował się także wynikami badań Gregora Mendla. To jest człowiek. To jest czeski duchowny, który badając groszek, przygotował prawa opisujące, w jaki sposób cechy dziedziczne są przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Fot. Kazimierz Netka.

Drodzy państwo. Galton inspirował się teorią ewolucji Darwina, ale przeniósł jej założenia na grunt społeczeństwa. On uważał, że rozwój cywilizacji nie powinien być pozostawiony wyłącznie naturalnym procesom. Z kolei w odniesieniu do odkryć związanych z prawami dziedziczenia Mendla. No tutaj trzeba wspomnieć, że Galton i inni eugenicy próbowali stosować te prawa prowadzić liczenia do cech takich jak inteligencja jak artystyczne jak skłonność do przestępczości i co ważne choroby psychiczne czy alkoholizm. Wiele z tych cech jak państwo wiecie jest bardzo złożonych i zależy zarówno od czynników genetycznych, jak i środowiskowych. Natomiast eugeniści niestety przedstawiali często bardzo uproszczone interpretacje dziedziczności jako pewniki naukowe. Paradoks polega na tym, że część narzędzi, które były rozwijane przez Galtona, znalazło później z zastosowaniem w nauce. Mimo tego, że poglądy dotyczące selekcji ludzi były obciążone poważnymi błędami metodologicznymi.

Fot. Kazimierz Netka.

Jak Galton – zapytacie państwo – zamierzał badać dziedziczność? Poprzez takie badanie jak analizowanie drzew genealogicznych znanych ludzi, badał podobieństwa między krewnymi. Zajmował się też pomiarami antropometrycznymi. Rozwijał statystykę, poszukiwał zależności pomiędzy pochodzeniem a zdolnościami intelektualnymi. On też prowadził eksperymenty z fotografią kompozytową. Nakładał na siebie portrety różnych osób, żeby w ten sposób uzyskać obraz, który przedstawiałby wspólne cechy jakiejś grupy. Chciał w ten sposób badać podobieństwa fizyczne i typy ludzkie i jeden z takich typów nawet udało mu się stworzyć. To jest rok 1883: portret kompozytowy, który przedstawia typ żydowski.

Fot. Kazimierz Netka.

Powstało to właśnie przy wykorzystaniu techniki nakładania na siebie wielu fotografii żydowskich mężczyzn i żydowskich chłopców.

Fot. Kazimierz Netka.

Drodzy państwo eugenika bardzo szybko zyskuje popularność, popularność wśród różnych osób. Wśród tych osób można znaleźć i lekarzy, i biologów, i antropologów, i przedstawicieli elit intelektualnych. I tutaj, jeśli chodzi o to, z jakiego powodu w ogóle eugenika zaczęła cieszyć się popularnością, to trzeba wspomnieć o połączeniu kilku i kilku czynników. To była fascynacja nowoczesną nauką, ale były to też lęki społeczne, które były wywołane na przykład industrializacją. To była chęć znalezienia prostych, biologicznych rozwiązań dla niestety złożonych problemów cywilizacyjnych, takich jak ubóstwo czy przestępczość. W tamtym okresie nie postrzegano eugeniki jako skrajnej ideologii raczej widziano ją jako postępową dziedzinę nauki, która była wspierana przez elitę intelektualną, przez lekarzy i przez polityków.

Fot. Kazimierz Netka.

Natomiast to, co wydarzyło się później, to jak poszczególne państwa zaimplementowały eugenikę, to już jest zupełnie inna historia i ja wybrałam kilka krajów, na przykładzie których powiemy sobie jak eugenika w danych państwach wyglądała. Stany Zjednoczone stały się jednym z głównych ośrodków ruchu eugenicznego. To właśnie w stanach zjednoczonych eugenika to przechodzi co tu by dużo mówić – przechodzi od dywagacji akademickich do zastosowań praktycznych. Zwolennicy eugeniki w stanach zjednoczonych twierdzili po prostu, że można w ten sposób ograniczyć przestępczość. Można walczyć z biedą i z chorobami. I teraz tak kluczowe pytanie jak to wyglądało w praktyce?

Fot. Kazimierz Netka.

Począwszy od stanu Connecticet, który zrobił to w 1896 roku, wiele stanów wprowadziło małżeństwa oparte na kryteriach eugenicznych, które zabraniały małżeństwa epileptykom czy ograniczonym i niedorozwiniętym umysłowo.

W międzyczasie rozpoczęła też się ogromna kampania na rzecz rozwiązania problemu osób nieprzydatnych. Jednym z tego rodzaju rozwiązań miała być przymusowa sterylizacja.

Taką specyficzną demonstracją, w jaki sposób na potrzeby sterylizacji osób nieprzydatnych społecznie była, drodzy Państwo, akcja amerykańskich eugeników, którzy rozdawali osobom niepiśmiennym transparenty z napisami w rodzaju: nie potrafię przeczytać tego transparentu, jakim prawem mam dzieci. I takie osoby były wysyłane na Wall Street i nakazywano im paradowanie po Wall Street.

Wśród stanów, które oficjalnie popierały politykę społeczną, która opierała się na eugenice, prym wiodła Indiana, która już w 1907 roku zalegalizowała przymusową sterylizację.

Wkrótce w ślady Indiany poszły aż, łącznie to było aż 32 stany. Przedstawiam Państwu mapę sterylizacji eugenicznej w Stanach Zjednoczonych na rok 1935. Wspólnym mianownikiem tych wszystkich rozważań lokalnych było stosowanie procedury sterylizacyjnej wobec tych samych kategorii osób.

Chodziło o osoby z zaburzeniami psychicznymi, z niepełnosprawnością fizyczną, osoby wykazujące skłonności kryminalne i wszelkiego rodzaju odstępstwa społeczne, w tym tzw. życie na marginesie. Do czego to doprowadziło? W efekcie tych praw na rozległych obszarach Stanów Zjednoczonych stróże prawa urządzali, drodzy Państwo, po prostu obławy na włóczęgów, na sieroty, na osoby, które parały się żebractwem.

Wśród ofiar sterylizacji na terenie Stanów Zjednoczonych znalazły się głównie kobiety, zarówno te z najuboższych warstw, jak i kobiety niewłaściwe rasowo, czy matki, które samotnie wychowywały dzieci ze związków pozamałżeńskich. Najczęściej zabiegów dokonywano podstępem, czyli w czasie wizyt lekarskich, które odbywały się z powodu schorzeń wymagających interwencji chirurgicznej, ale z innego powodu. Oficjalne szacunki, jakie mamy na 1961 rok, mówią nam o tym, że te barbarzyńskie zabiegi, poddano im 60 tysięcy obywateli ze Stanów Zjednoczonych, z czego aż 61% stanowiły kobiety.

Takim sterylizacyjnym rekordzistą okazała się Kalifornia, w której okaleczeń dokonywano na podstawie oskarżeń o rozwiązłość, prostytucję, czy roznoszenie chorób wenerycznych. Co ciekawe, społeczny odbiór sterylizacji przez Amerykanów wcale nie był negatywny, a ten przymusowy tryb nie doczekał się etycznej krytyki.

Fot. Kazimierz Netka.

W kontekście sterylizacji na terenie Stanów Zjednoczonych to, o czym należy wspomnieć, to jest sprawa Carey Buck. Carey, którą widzimy na zdjęciu, w wieku 3 lat trafiła do rodziny zastępczej, po tym jak jej matka została osadzona w więzieniu za zażywanie narkotyków i rozwiązłość seksualną. Chodziła do szkoły, ona może nie była jakąś prymuską, natomiast była średnią uczennicą. Co nie zmienia faktu, nie wpłynęło to na decyzję jej rodziny zastępczej, która zadecydowała o tym, żeby usunąć Carey ze szkoły i uczyniono z dziewczyny po prostu swoją służącą.

I w pewnym momencie życia Carey Buck miała miejsce tragedia. Dziewczyna została zgwałcona przez członka tej jej zastępczej rodziny, po czym zostało wykorzystane to przez tych opiekunów prawnych, którzy poinformowali władze stanowe, że Carey jest upośledzona umysłowo i w związku z czym powinna zostać umieszczona w zakładzie i poddana sterylizacji. Sprawa została, drodzy państwo, wykorzystana dalej do przepchnięcia nowego prawa stanowego, które dotyczyło sterylizacji.

W 1924 roku na terenie stanu Wirginia uchwalono ustawę o przymusowej sterylizacji osób uznanych za niezdolne do samodzielnego funkcjonowania z powodów dziedzicznych. Władze zakładu, w którym umieszczono Carey i obrońca dążyli do tego, żeby poprzez tę sprawę uzyskać wyrok, który będzie potwierdzał konstytucyjność ustawy, a zarazem umożliwi szerokie stosowanie tego prawa.

Sprawa trafia do Sądu Najwyższego.

Los dziewczynki jest jednak przypieczętowany, bo pojawiają się fałszywe zeznania, które obciążają rodzinę Carey. Zeznania o tym, że jest ona niezaradna, niedouczona, że reprezentuje bezwartościową klasę antyspołecznych białych z południa. Ponadto twierdzono, że Carey może być potencjalnie matką nieprzystosowanego społecznie lub ułomnego potomstwa.

W związku z czym Sąd Najwyższy popiera tutaj roszczenie Wirginii, a sędzia podtrzymuje prawo stanu do przymusowej sterylizacji Carey. Werdykt brzmiał: trzy pokolenia imbecyli wystarczą. Brzmi to strasznie.

W konsekwencji tego wyroku Carey zostaje odesłana do stanowej kolonii dla epileptyków i osób z upośledzeniem. Wyrok w następstwie tej decyzji zalegalizowano przymusową sterylizację. Zostało to opisane przez zwolenników eugeniki jako przykład dziedziczenia niepełnosprawności intelektualnej.

Natomiast to, co trzeba podkreślić: późniejsze analizy – bo przeprowadzono tutaj badania – wykazały, że w procesie został przedstawiony mocno zniekształcony obraz tej rodziny. Natomiast ogólnie, podsumowując, sprawa ta pokazuje, jak łatwo autorytet instytucji państwowych i sądowych może zostać wykorzystany do legitymizowania dyskryminacji.

Drodzy Państwo, ale Stany Zjednoczone to nie tylko eugenika negatywna. Eugenika w Stanach Zjednoczonych miała też swój pozytywny aspekt. Mianowicie na przykład poprzez konkurs Better Babies.

One były narzędziem popularyzacji ruchu eugenicznego w Stanach Zjednoczonych. O co tutaj chodziło? Nie wiem, być może Państwo słyszycie o tym po raz pierwszy. To były bardzo popularne na początku XX wieku w Stanach Zjednoczonych zawody. One były organizowane podczas targów rolnych, w których lekarze i pielęgniarki oceniali stan zdrowia oraz rozwój fizyczny i umysłowy niemowląt i małych dzieci. Początki tej inicjatywy, pierwszy konkurs, to jest rok 1908 podczas targów stanowych w Luizjanie. Natomiast bardzo szybko ta idea rozprzestrzenia się na cały kraj.

Konkursy Better Babies – mamy tutaj analogię do hodowli – ponieważ rywalizacja odbywała się tuż obok wystaw bydła i płodów rolnych. Organizatorzy wychodzili z założenia, że skoro naukowe metody pozwalają nam wychować lepsze zwierzęta gospodarskie, to takie same zasady można zastosować także w odniesieniu do ludzi.

Jeśli chodzi o kryteria oceny, oceniano dzieci w wieku od 6 do 48 miesięcy. One były poddawane szczegółowym pomiarom, badano tutaj masę ciała, wzrost, proporcje. Lekarze badali także wzrok, słuch, stan uzębienia i wykonywali takie podstawowe testy, które sprawdzały inteligencję umysłową tych dzieci.

Fot. Kazimierz Netka.

Drodzy Państwo, konkursy Better Babies bardzo szybko ewoluują w coś większego, mianowicie w konkursy Fitter Families. Fitter Families for Future Firesides, czyli zdrowsze rodziny dla przyszłych wieczorów przy kominku, tak byśmy to przetłumaczyli. To jest rzecz, która staje się popularna w latach 20. XX wieku. Zamiast samych niemowląt zaczęto w nich oceniać całe drzewa genealogiczne, historię medyczną członków całych rodzin. Rodziny oceniano pod względem zdrowia, pochodzenia, cech fizycznych i innych kryteriów i przyznawane im były rzecz jasna nagrody, wyróżnienia, podobnie jak zwierzętom hodowlanym. Przygotowałam tutaj dla Państwa zdjęcie. To jest rodzina, to są zwycięzcy w kategorii rodzin średnich. Wielkość rodziny od dwójki do czwórki dzieci właśnie w konkursie Fitter Families. Na targach stanowych w Kansas to jest rok 2025. No i to, co widnieje u góry, nie wiem czy Państwo widzicie, ten napis na ich nagrodzie. Ten napis mówi tak, mam wspaniałe dziedzictwo. Na osobne podkreślenie zasługuje tutaj też fakt, że jeśli chodzi o zwycięzców, to zwycięzcami niezmiennie byli biali o pochodzeniu północnoeuropejskim.

Przechodzimy teraz do kolejnego kraju, który wybrałam, mianowicie Wielka Brytania. Chciałabym się skupić przez chwilę na Wielkiej Brytanii, ojczyźnie Francisa Galtona, miejscu, gdzie eugenika się narodziła. W Wielkiej Brytanii w 1907 roku powstaje Towarzystwo Edukacji Eugenicznej z celem, jak się Państwo domyślacie, popularyzowania idei eugenicznych.

To towarzystwo organizowało różnego rodzaju wystawy, spotkania, kampanie. No i próbowało, rzecz jasna, wpływać na politykę społeczną i zdrowotną. W 1912 roku, to jest bardzo też ważna rzecz, nie udało mi się znaleźć żadnego zdjęcia, które by to ilustrowało. Tutaj mamy zdjęcia z kolejnego kongresu. W 1912 roku w Londynie odbywa się pierwszy międzynarodowy kongres eugeniczny. I dlaczego powiedziałam, że to jest ważna sprawa? To jest kongres, który zorganizowało wspomniane przeze mnie towarzystwo. On był zadedykowany Francisowi Galtonowi, który zmarł rok wcześniej, twórca terminu eugenika. Natomiast przełomowe wydarzenie z tego względu, że nadało eugenice rangę uznanej dziedziny naukowej i zintegrowało międzynarodowe środowiska badaczy, polityków, osób, które utożsamiały się w jakiś sposób z eugeniką. W tym wydarzeniu wzięło udział 400 oficjalnych delegatów, ale łącznie to było ponad 800 uczestników i oni reprezentowali kilkanaście państw, w tym Wielką Brytanię, Stany Zjednoczone, Niemcy, Francję, Norwegię czy Japonię.

Jeśli chodzi o ustawodawstwo, bo to jest też bardzo ważna kwestia w kontekście Wielkiej Brytanii, w 1913 roku została uchwalona na terenie Wielkiej Brytanii ustawa Mental Deficiency Act. Ta ustawa umożliwiała umieszczenie osób, które wówczas były uznawane za upośledzone umysłowo w specjalnych zakładach i koloniach. Chodziło o to, żeby te osoby odseparować od społeczeństwa na długi czas.

Ustawa rzecz jasna była związana z przekonaniami eugenicznymi o konieczności kontrolowania rozmnażania określonych grup, natomiast to, co jest ważne, ona nie wprowadzała przymusowej sterylizacji. Ten akt zostaje uchylony, on właściwie obowiązuje do 1960 roku, uchylony przez inny akt, przez Mental Health Act z roku 1959 i wpływ na to miało przede wszystkim zmiana podejścia psychiatrii, psychologii i nauk politycznych wobec osób z niepełnosprawnościami. Na terenie Wielkiej Brytanii też mieliśmy próby legalizacji, sterylizacji. W latach dwudziestych, w latach trzydziestych brytyjscy eugenicy domagali się legalizacji, sterylizacji osób, które były uznawane za niezdolne do posiadania dzieci. W 1931 roku pojawia się, zostaje przedstawiony projekt ustawy, która dotyczy dobrowolnej sterylizacji, natomiast ten projekt zostaje odrzucony i późniejsze inicjatywy w tym względzie także nie spotykają się z, nie zakończyły się powodzeniem. Tak więc Wielka Brytania, kraj, w którym narodziły się podstawy eugeniki, nigdy nie wprowadził w życie przymusowej sterylizacji.

Fot. Kazimierz Netka.

Krajem natomiast, gdzie najdłużej, bo oficjalnie przez 40 lat, a nieoficjalnie jeszcze dłużej, to jest też bardzo ciekawe, bo do początków XXI wieku funkcjonował program eugeniczny, była wspomniana już dzisiaj Szwecja. Zaczęło się od tego, że w 1921 roku parlament podejmuje decyzję o utworzeniu Państwowego Instytutu Biologii Rasy. 1922 rok to jest moment, kiedy ten instytut rozpoczyna swoją działalność w Uppsali. Rzecz jasna, prowadzono tam badania nad dziedzicznością, nad pochodzeniem, nad rzekomymi różnicami rasowymi. Natomiast to, co jest kluczowe w kontekście Szwecji, to jest prawo sterylizacyjne, które wprowadzono w roku 1934 i Ta z roku 1934, ona umożliwiała sterylizację osób określonych, między innymi tych, które były uznawane za zdolne do świadomego wyrażenia zgody. Chodziło tutaj przede wszystkim o osoby ze znacznym upośledzeniem intelektualnym.

No i rok 1941, kiedy następuje zaostrzenie tych przepisów i objęto ustawą także osoby, które prowadziły antyspołeczny tryb życia. Sterylizację wolno było wykonywać na pacjentach ze znacznym upośledzeniem umysłowym, co w praktyce oznaczało, że bardzo często ci ludzie byli nieświadomi efektu zabiegu. W pozostałych przypadkach była potrzebna zgoda pacjenta na ten zabieg. Natomiast, drodzy Państwo, o szczegóły procederu tutaj Pan Dyrektor już wspominał., zostały ujawnione opinii publicznej dopiero w 1997 roku. Odbyło się to w atmosferze skandalu. Powołano wówczas komisję rządową, której celem było zbadanie zasięgu tego programu. No i ujawniono, że w latach 1934-1975 wysterylizowano prawie 63 tysiące osób, z czego prawie połowa tych zabiegów odbyła się pod różnego rodzaju przymusem. Oczywiście Państwo zdecydowało, żeby wypłacić odszkodowania tym osobom.

Natomiast istotne, kluczowe w tej sprawie wydaje się to, że mimo zmiany prawa z roku 1975 i wprowadzenia zakazu przymusowej sterylizacji, na terenie Szwecji nadal wykonywano zabiegi sterylizacyjne podczas operacji korekty płci. I ten proceder trwał, drodzy Państwo, aż do zmiany prawa w 2012 roku.

Fot. Kazimierz Netka.

Pytanie, które nam się też pojawia w kontekście eugeniki, a co z Polską? Jak sprawa wyglądała w Polsce? (16:09) Mieliśmy w Polsce Towarzystwo Eugeniczne, towarzystwo, które powstaje w roku 1922. Ono liczyło w latach 30. około 10 tys. Członków. W jego skład wchodziło wielu lekarzy, wielu naukowców. To towarzystwo organizowało różnego rodzaju kursy, wystawy, prowadziło działalność edukacyjną. Natomiast miało też swoje czasopismo „Zagadnienia rasy”. Potem to czasopismo zmienia nazwę na Eugenika Polska. Natomiast kluczowa sprawa, czyli czy w Polsce wprowadzono ustawy sterylizacyjne. Były takie pomysły.

Fot. Kazimierz Netka.

W Polsce eugenicy przede wszystkim między 1934 a 1938 rokiem próbowali przegłosować ustawy wprowadzające przemysłową sterylizację m.in. alkoholików czy epileptyków. Natomiast część środowiska lekarskiego sprzeciwiała się temu, w związku z czym ostatecznie w 1936 roku na zjeździe psychiatrów polskich odrzucone zostały projekty, które wprowadzały przemysłową sterylizację. Co jest ważne, w II Rzeczypospolitej nigdy nie uchwalono ustawy, która wprowadzałaby sterylizację.

Fot. Kazimierz Netka.

Radykalizacja idei eugenicznych następuje, drodzy Państwo, w III Rzeszy. Myślę, że to jest temat nam wszystkim najlepiej znany. Można powiedzieć, że nazizm był uskutecznieniem tej barbarzyńskiej pokusy, jaką Europa nosiła w sobie od czasów Sparty. Bo po dojściu Hitlera do władzy eugenika stała się jednym z fundamentów prowadzonej przez niego polityki. Ważna postać, żeby wspomnieć tutaj, Alfred Ploetz, który uważany jest za twórcę eugeniki niemieckiej, to jest człowiek, który już w latach młodzieńczych interesował się problemem degeneracji rasy i stworzył pojęcie rassenhygiene, higieny rasowej, które zakładało czystość rasy aryjskiej. Naziści mówili o konieczności eliminowania osób uznawanych za genetycznie niepożądane. Mówiono o konieczności kontrolowania małżeństw i reprodukcji i jednocześnie też wspierano rozrodczość osób, które były uznane za wartościowe.

Zaraz Państwu podam do tego przykłady. No i to, co znamy z historii: prześladowanie osób niepełnosprawnych i innych grup, które uważano za niepożądane.

Na teorii tutaj się nie skończyło, bo w lipcu 1933 roku, czyli pół roku po tym, jak narodowi socjaliści przejmują władzę, wprowadzona jest wspomniana już przeze mnie we wstępie do tego wykładu ustawa o zapobieganiu narodzinom potomstwa obciążonego chorobami dziedzicznymi. a ustawa, drodzy Państwo, ona umożliwiała przymusową sterylizację osób, które były uznane za osoby, które są obciążone określonymi chorobami. Ofiarami tutaj, jak się Państwo domyślacie, były przede wszystkim osoby z niepełnosprawnościami, osoby chore psychicznie oraz osoby, które uważano za niepożądane.

Fot. Kazimierz Netka.

Sterylizacja to oczywiście nie wszystko. Pokrótce wspomnę o akcji T4, czyli tajnym programie zagłady osób z niepełnosprawnościami i chorobami psychicznymi. Ofiarami tutaj padają przede wszystkim osoby, które przebywały w szpitalach psychiatrycznych, w specjalnych ośrodkach.

Ludzi zabijano na różne sposoby. Przez zagazowywanie, przez głodzenie, przez podawanie śmiertelnych dawek leków. W tej pierwszej oficjalnej fazie programu mówimy o tym, że naziści zamordowali w ten sposób aż 70 tysięcy ludzi.

Natomiast mordowanie pacjentów było też kontynuowane po formalnym wstrzymaniu centralnej akcji. Drodzy Państwo, ostatnie ofiary to są ofiary, które uśmiercono już po zakończeniu II wojny światowej. Kluczowy dokument – pełnomocnictwo Hitlera w sprawie przeprowadzenia akcji T4. Dlaczego powiedziałam, że to jest kluczowy dokument? Drodzy Państwo, my nie mamy jako historycy takiego dokumentu, takiego rozkazu, który byłby podpisany przez Adolfa Hitlera i który mówiłby o tym, że wszystkich europejskich Żydów należy wymordować. To, co mamy, to jest to pełnomocnictwo, które sankcjonuje pierwsze ludobójstwo III Rzeszy na tych ludziach właśnie z różnego rodzaju niepełnosprawnościami, co jest też istotne, w tym dokumencie Adolf Hitler nie mówi otwarcie o tym, że tych ludzi należy mordować. On mówi o tym, on daje pełnomocnictwo lekarzom. Lekarze w państwie III Rzeszy byli najbardziej znazyfikowaną grupą. W 1932 roku 70% lekarzy, 8 na 10 profesorów medycyny, było członkami którejś z nazistowskich organizacji.

Dwa słowa na temat eugeniki pozytywnej. Drodzy Państwo, w jaki sposób wspierano też te rodziny, których rozmnażanie miało być mile widziane z rasowego punktu widzenia? Przede wszystkim widoczne jest to na gruncie organizacji, jaką była SS. Rozkaz o zaręczynach i małżeństwie. Heinrich Himmler oczekiwał, on tak jak eugenicy amerykańscy, mówił, że ludzie mogą być rozmnażani, hodowani z równym powodzeniem, jak hoduje się zwierzęta i oczekiwał od swoich esesmanów, żeby spełniali wymogi rasowe. Wprowadził też rozkaz o zaręczynach i małżeństwie, który mówił o tym, że kandydatki na żony przyszłych esesmanów miały także tego rodzaju wymogi rasowe spełniać, żeby w wyniku prokreacji z takich małżeństw rodziły się najbardziej wartościowe, rasowe dzieci.

Fot. Kazimierz Netka.

I program lebensborn, tylko wspomnę, będzie w trakcie tej konferencji odrębny referat na temat lebensbornów. To jest wspieranie pożądanych narodzin. Przede wszystkim chodziło tutaj o okazanie wsparcia kobietom, które były uznane za wartościowe rasowo, zapewnienie im opieki, organizowano domy macierzyńskie itd., więcej będzie zapewne w referacie.

Drodzy Państwo, w trakcie procesu Norymberskiego zostały ujawnione zbrodnie nazistowskiej Rzeszy, przez co wykazano związki ideologiczne między eugeniką a holokaustem. Mamy tutaj dwa zjawiska. Z jednej strony jest to eugenika, czyli kontrola dziedziczności, reprodukcji populacji. I z drugiej strony to jest wspominany przeze mnie rasizm, antysemityzm – jako ideologie, które hierarchizują grupy ludzkie i uzasadniają ich prześladowanie oraz eksterminację.

Fot. Kazimierz Netka.

W III Rzeszy nastąpiło połączenie tych czynników, w związku z czym należy powiedzieć, że Eugenika stworzyła część ideologicznych i część instytucjonalnych uzasadnień dla polityki wykluczenia. Ale jednocześnie, i to chciałabym podkreślić, eugenika nie wyjaśnia wszystkich przyczyn, wszystkich mechanizmów Holokaustu.

I teraz przechodząc do podsumowania, w ramach podsumowania ja przygotowałam pewnego rodzaju zestawienia.

Zestawienia, które pomogą nam wszystkim jakoś zsumować to, o czym powiedziałam i o czym powiedzieć nie zdążyłam w trakcie tego wykładu. Pierwszy wniosek, jaki z tego wszystkiego się nasuwa:

Drodzy Państwo, eugenika to była koncepcja, to był ruch społeczno-polityczny o charakterze globalnym. Od początku XX wieku aż do połowy lat dwudziestych towarzystwa eugeniczne, a niekiedy nawet centra badawcze, powstają w ponad 20 państwach.

Fot. Kazimierz Netka.

Wniosek drugi. Jeśli chodzi o zwolenników eugeniki, tutaj mamy naprawdę bardzo szerokie grono reprezentantów. Znajdziemy wśród nich reprezentantów bardzo różnych profesji, różnych środowisk. Są to zarówno fanatycy rasy, jak i antyrasiści. Są to zarówno hitlerowcy, jak i ofiary. Ale wśród zwolenników Eugeniki, drodzy Państwo, znajdziecie między innymi nie tylko Adolfa Hitlera. Znajdziecie Winstona Churchilla i znajdziecie Witolda Chodźko – pierwszego ministra zdrowia odrodzonej Polski.

Fot. Kazimierz Netka.

Wniosek trzeci. Ustawy sterylizacyjne powstają w pierwszych czterech dekadach XX wieku w państwach, które cechowały się diametralnie odmiennymi systemami politycznymi. Po pierwsze, 1907 rok – kraina bezkresnych przestrzeni, kraj indywidualnej wolności Indiana i kilka innych stanów USA. Następnie rok 1928. Ojczyzna referendów, Szwajcaria. 1929 rok – socjaldemokratyczna Dania. Dopiero później, w roku 1933 przychodzi kolej na totalitarne Niemcy. Następnie mamy opiekuńcze demokracje: Norwegia, Szwecja, Finlandia. 1937 rok – też poprzez dekrety prawa sterylizacyjne są wprowadzone w bynajmniej nielewicowych państwach Łotwy, Estonii. I w atmosferze demokratycznej zgody wprowadza się tego rodzaju prawa w Islandii.

Kolejny wniosek, drodzy państwo. Chociaż mimo tego, że II wojna światowa i niemiecka higiena rasy tak naprawdę skompromitowały eugenikę, ustawodawstwo dotyczące przymusowej sterylizacji wcale nie wygasa z tego powodu. W trakcie II wojny światowej w 1940 roku cesarska Japonia importuje z Niemiec nazistowski dekret. Potem Parlament Szwecji jednogłośnie już rozszerza ustawę o sterylizacji, by obejmowała też aspołecznych. Natomiast rok 1948, kiedy Japonia jest pod okupacją amerykańską, to przejęte przez nazistów prawo ulega obostrzeniu i obejmuje także dotkniętych szeregiem dolegliwości fizycznych.

Na tej sterylizacyjnej mapie świata w oczy rzuca się także jeszcze jeden fakt. Mianowicie to, że chociaż eugenika jest rozumiana jako uszlachetnienie, jako idea dążąca do uszlachetnienia rasy ludzkiej, w większości tych krajów, właściwie w 95% wszystkich zabiegów, to się odbywa w krajach, które wybrały pojęcie higieny rasy: III Rzeszy w Skandynawii w Japonii.

Kolejny wniosek przedstawiam za publikacjami naukowymi. Tutaj dla Państwa liczbę sterylizacji przeprowadzonych w Europie w latach 1928-1974. Tutaj rzecz jasna jest tego najwięcej na terenie III Rzeszy. Natomiast z wyjątkiem nazistowskich Niemiec, gdzie prawo w mniej więcej równym stopniu dotknęło obydwie płcie, większość operowanych w pozostałych krajach to były kobiety.

Fot. Kazimierz Netka.

Jedyny obszar w Skandynawii, gdzie żadnego mężczyzny i żadnej kobiety nie pozbawiono możliwości prokreacji, dosłownie był wyspą. Chodzi tutaj o wyspy Alandzkie, to była półautonomiczna prowincja Finlandii. To jest wyspa, która już od średniowiecza była właściwie samodzielną jednostką administracyjno-prawną. W tym wypadku tutaj premier Wyst, on bardzo specyficznie odnosił się do fińskich propozycji ustawy gdy weszła w życie, odstąpiono od niej stosowania.

I ostatnia rzecz, o której chciałam dzisiaj Państwu powiedzieć. Eugenika, dziś higiena rasy, eugenika wraca.

Fot. Kazimierz Netka.

Wraca za sprawą wrongful life. Nie wiem, czy Państwo słyszeliście tym terminie. To jest taka koncepcja prawna, która dotyczy roszczeń związanych z urodzeniem się dziecka z poważną chorobą lub niepełnosprawnością. Problem pojawia się w sytuacji, gdy błąd lekarza lub innego podmiotu medycznego uniemożliwia rodzicom podjęcie świadomej decyzji, która dotyczy tego, czy ciąża ma być kontynuowana. Istotą tego zagadnienia jest pytanie o to, czy dziecko może dochodzić od szkodowania za sam fakt, że przyszło na świat z niepełnosprawnością. Proszę Państwa, takie sprawy toczyły się w krajach takich jak Stany Zjednoczone jak Austria czy Holandia.

Pierwsza z nich pojawiła się 10 lat po tym, jak w Stanach Zjednoczonych zakazano przymusowej sterylizacji. Jedną z najbardziej znanych spraw tego typu jest przypadek z roku 1982. To jest Francja. Chłopiec o imieniu … Jego matka, kiedy była w ciąży, podejrzewała, że na pewnym etapie została zakażona różyczką. Ponieważ nie chciała urodzić kalekiego dziecka, to poszła do szpitala, poddała się badaniom. Te badania ją uspokoiły, powiedziano jej, że wszystko jest w porządku. Tymczasem chłopiec rodzi się głuchy, rodzi się częściowo ślepy, z poważnym uszkodzeniem mózgu. Ta sytuacja spowodowała, że matka doznała załamania nerwowego. Ona się rozwodzi z mężem, a chłopcem zajmuje się państwowa instytucja. 17 lat później ta sprawa trafia do sądu i sąd wówczas uznaje, że nie tylko rodzice chłopca ale także on sam mają prawo do rekompensaty – powiedziała prof. Alicja Bartnicka.

Kolejny wykład wygłosił doktor Hanno Terao, profesor związany ze Szkołą Nauk Społecznych z Uniwersytetu w Japonii. Doktorat uzyskał 13 lat temu w Wielkiej Brytanii na Uniwersytecie w Cardiff. Doktor Terao specjalizuje się w historii idei, zwłaszcza w kształtowaniu się brytyjskiego państwa opiekuńczego i jego związkach z myślą liberalną, myślą eugeniczną oraz polityką eugeniczną wobec osób z niepełnosprawnościami. W 2014 otrzymał nagrodę badawczą Japońskiego Towarzystwa Historii Myśli Społecznej, a w tym roku w języku japońskim ukazała się jego książka, która w tłumaczeniu na język polski brzmi „Liberalizm przeciwko biedzie. Historia intelektualna brytyjskiego państwa dobrobytu”.

Fot. Kazimierz Netka.

Tyle z mojej strony. Doktorze Terao zapraszam. Tytuł „Liberalny darwinizm społeczny a kształtowanie się eugeniki brytyjskiej” – powiedział dr Jan Daniluk.

– Dzień dobry. Dziękuję bardzo za umożliwienie mi przedstawienia mojego wykładu w ramach tej konferencji. Jestem szczególnie wdzięczna doktorowi Janowi Danilukowi, jak i wszystkim innym organizatorom za zorganizowanie tej konferencji – mówił prof. Hanno Terao:

Fot. Kazimierz Netka.

Proszę pozwolić, że rozpocznę prezentację od krótkiego wprowadzenia mojego tła akademickiego. Jak powiedział doktor Daniluk, moją specjalnością jest historia intelektualna, a moje badania głównie skupiają się na brytyjskim liberalizmie w wiekach XIX i XX.

Fot. Kazimierz Netka.

Dotychczasowe ustalenia moich badań prowadzą do tego, że brytyjscy liberalni myśliciele we wczesnym XX wieku często wyrażali wsparcie dla eugeniki. Jednocześnie, kiedy promowali rozszerzenie wsparcia społecznego, by przeciwdziałać ubóstwu, utrzymywali, że dla pewnych grup populacji, ludności, jak uważali, nie jest wymagana pomoc rządowa, ale takie środki eugeniczne, jak np. Sterylizacja – to miała być odpowiedź na ubóstwo wśród tych grup społecznych.

To stawia pytanie dla mnie podstawowe, dlaczego liberalizm, ideologia polityczna poświęcona wolności jednostki, tak naprawdę pochwala eugeniczne polityki, które pozbawiają pewnych jednostek właśnie tejże wolności.

To prowadzi mnie do tematu mojej dzisiejszej prezentacji, czyli relacji pomiędzy liberalizmem brytyjskim a eugeniką. Chciałbym skupić się dzisiaj w szczególności na transformacji intelektualnej, jaką przeszła eugenika brytyjska, przez liberalne myśli, jak i darwinistycznej myśli rewolucyjnej. Ta transformacja zaszła w okresie międzywojennym, aż po lata po zakończeniu II wojny światowej.

Fot. Kazimierz Netka.

Cały proces zatem wykuwania się brytyjskiej eugeniki był powiązany ściśle z rozwojem liberalizmu i z odrodzeniem społecznego darwinizmu. Tytuł mojej dzisiejszej prezentacji: liberalny społeczny darwinizm, ma na celu podkreślenie, w jaki sposób działanie pomiędzy tymi dwoma trendami intelektualnymi dało początek brytyjskiej eugenice i jej wyjątkowemu intelektualnemu charakterowi.

Zacznę od pojęcia darwinizm społeczny. Nie jest to słowo, które używają sami eugenicy. Jak powiedział Jeffrey Hodgson, ten termin jest terminem analitycznym, który jest używany retrospektywnie, głównie przez historyków późniejszych, a jego znaczenie w związku z tym zmienia się w zależności od pytań, które zadawali historycy. Na przykład, w swojej pracy Social Darwinism in American Thought, Darwinizm społeczny w myśli amerykańskiej, Richard Hofstadter wyróżnia darwinizm społeczny, który rozróżnia od wersji kolektywistycznej, którą kojarzy z kolei z nacjonalizmem w warunkach imperializmu pod koniec XIX wieku.

Fot. Kazimierz Netka.

Natomiast ta propozycja, którą on prezentuje, wydaje się zbyt wąska dla brytyjskiego przypadku, na którym skupiam się dzisiaj. Mike Hawkins z kolei promuje bardziej dopracowaną definicję darwinizmu społecznego. Dla niego darwinizm społeczny był swego rodzaju światopoglądem, który wykraczał poza granice różnych ideologii. Określił pięć założeń podzielanych przez darwinizm społeczny. Było to pojęcie, że biologia jest w samym centrum badań naukowych i że walka o przetrwanie pomaga również wytłumaczyć życie społeczne, ta walka o byt. Co więcej, nacisk na dziedziczność cech fizycznych i umysłowych, dalej uznanie zdolności ludzi jako organizmów biologicznych do poddawania się zmianom.

No i wreszcie, że koncepcje natury ludzkiej obowiązują zgodnie z którą rozum, religia i moralność same w sobie dają się wyjaśnić w kategoriach praw biologicznych. Można więc mówić o politycznym projekcie, który jest zarówno liberalny, jak i reformatorski. Jest to ważne, ten zakres jest ważny, bo eugenika również konserwatystów, jak i liberałów potrafiła przyciągnąć.

Teraz przyjrzyjmy się pewnym cechom eugeniki brytyjskiej w latach międzywojennych, a nawet przed. W swoim wykładzie otwierającym prof. dr Bartnicka wspomniał o Francisie Galtonie, który wprowadził pojęcie eugeniki.

Wielka Brytania była tym centralnym miejscem na samym początku dziejów eugenistyki. To była pierwsza cecha charakterystyczna eugeniki brytyjskiej. Co więcej, wpływ polityczny eugeniki brytyjskiej był w dużej mierze ograniczony.

Jak także wspomniała dr Bartnicka, to ustawa dotycząca osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi dała początek praktyce, ale prawo sterylizacyjne nie przebiło się w ustawodawstwie brytyjskim. Po I wojnie światowej brytyjscy eugenicy spotkali się z krytyką, zwłaszcza ze strony polityków liberalnych i kościoła katolickiego. Wyzwania naukowe związane z determinizmem dziedzicznym zyskały na sile. Ograniczony wpływ polityczny był drugą cechą charakterystyczną eugeniki brytyjskiej. Po trzecie, towarzystwo eugeniczne doświadczyło pewnych zmian.

W okresie międzywojennym tak zwana eugenika reformacyjna zyskiwała na popularności, a ona kwestionowała to, co za pewnik uznawali bardziej konserwatywnie eugenicy. Więc ta eugenika reformacyjna krytykowała ścisły determinizm oparty na rasowości, współpracowała z feminizmem i akceptowała rządowe wsparcie i system opieki zapewniającej wsparcie osobom go potrzebującym. Ważne jest, żeby przywołać pewną transformację w liberalizmie brytyjskim w oparciu o jego tło intelektualne.

Fot. Kazimierz Netka.

W połowie XIX wieku Herbert Spencer bronił tak zwanego klasycznego liberalizmu i laissez-faire w odniesieniu do inigerencji rządu jako zakłócenia ewolucji społecznej, ale na przełomie wieków wracający kryzys ekonomiczny, ubóstwo na terenach miejskich i rosnące w siłę ruchy pracy promował rozwój tak zwanego nowego liberalizmu. Nowi myśliciele liberalni, tacy jak T. Hobskow, utrzymywali, że stan, że państwo ma bardziej pozytywną rolę w zabezpieczaniu warunków, w ramach których ludzie mogą cieszyć się swoimi wolnościami, w tym przeciwdziałać ubóstwu. To położyło podwaliny intelektualne pod tak zwaną reformę liberalną przed I wojną światową.

I to w ramach tego kontekstu intelektualnego pojawia się eugenika reformacyjna w okresie międzywojennym. Dwie główne postaci tej twarzy eugeniki to Julian Huxley i Carl Peisenbacher. Obaj przywodzili brytyjskiemu towarzystwu eugenicznemu, byli też przyjaciółmi, właściwie przez całe życie.

Huxley urodził się w 1987 roku i był biologiem ewolucyjnym. Jego książka „Ewolucja, współczesna synteza”, została opublikowana w 1942 roku… – mówił prof. Hanno Terao.

Oto cały program konferencji w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku:

Zabawa w Boga: eugenika w dziejach najnowszych

Czwartek, 19 listopada 2026 / Thursday, 19th November 2026

wykład wprowadzający: Wojna przeciw słabym? O narodzinach i rozwoju eugeniki – Alicja Bartnicka (Poland)

Liberalny darwinizm społeczny a kształtowanie się eugeniki brytyjskiej – Hanno Terao (Japan)

Eugenika w ZSRR, czyli jak wychować nowego człowieka – Dmitriy Panto (Poland)

Eugenika a Kościół ewangelicki w Niemczech – Uwe Kaminsky (Germany)

Poznańskie środowisko akademickie wobec eugeniki w latach 1919–1939 – Michał Musielak (Poland)

Horst Schumann (1906–1983) i nazistowski program eutanazji – Filip Gańczak (Poland)

Kolonizowanie ludzkiego życia: polityka eugeniczna i konsensus w Norwegii – Torgeir Skorgen (Norway)

Zbrodnia zapomniana… Zagłada osób z zaburzeniami psychicznymi w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (1939–1945) – Mateusz Kubicki (Poland)

Higiena rasowa w swej zbrodniczej realizacji: nazistowska eutanazja w „Marchii Wschodniej” – Florian Schwanninger (Austria)

Eutanazja w ujęciu funkcjonalistycznym: eutanazja w Nadrenii a granice wyjaśniającej mocy ideologii – Luisa Hulsroj (Germany)

Budowanie „Nowej Europy” Hitlera: etnografia i badania rasowe w Estonii pod okupacją niemiecką – Anton Weiss-Wendt (Norway)

Piątek, 20 listopada 2026 r. / Friday, 20th November 2026

9.00

Bez związku z akcją T4? Wymordowanie pacjentów szpitali psychiatrycznych w Chełmie (1940) i Kobierzynie (1942) – Marcin Przegiętka (Poland)

Między szpitalem a „antyszpitalem”. Zakład psychiatryczny Kortau w centrum wschodniopruskiej polityki eugenicznej i zagłady chorych psychicznie – Michał Woźnica (Poland)

Zamordowanie pacjentów Obwodowego Szpitala Psychiatrycznego w Chersoniu w 1941 roku: lokalny przejaw nazistowskiej polityki eugenicznej – Natalia Kuzovova (Ukraine)

Ofiary zbrodni „eutanazji” zamordowane w Kocborowie/Konradstein oraz wywiezione stamtąd w latach 1939–1945. Wirtualna księga pamięci ofiar i związane z nią wyzwania – Robert Parzer / Hagen Markwardt (Germany)

Między Lebensbornem a Gileadem. Nazistowska eugenika i jej literackie reinterpretacje we współczesnej prozie – Joanna Bednarska-Rydzewska (Poland)

Eugenika jako wspólny język? Aktywizm kobiet, autorytet medyczny i zarządzanie reprodukcją w Czechosłowacji od lat 30. do lat 80. XX wieku – Veronika Lacinová Najmanová (Czechia)

Eugeniczne prawo sterylizacyjne 1927–2027: sto lat sprawy Buck przeciwko Bell – Paul Lombardo (USA)

wykład podsumowujący: Eugenika to nie tylko fakt historyczny… – Paweł Łuków (Poland).

13.00–13.40 – zamknięcie konferencji.

Kazimierz Netka

Proszę, czytaj również na portalu: netka.gda.pl

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *