Na zdjęciu: Uczestnicy XII Spotkań Malborskich im. Macieja Kilarskiego. Fot. Kazimierz Netka.
Liczba publikacji poświęconych malborskiej rezydencji zwierzchników zakonu krzyżackiego, zwłaszcza architekturze tej rezydencji, była nieproporcjonalnie mała w stosunku do artystycznej rangi tego Pałacu
Fot. Kazimierz Netka.
Pojawiają się nowe informacje, związane z Pałacem Wielkich Mistrzów w Zamku w Malborku. Na przykład takie, że drzewo do budowy ścięto w latach 1330 – 1340, że w mniej więcej w tym czasie pałac, a w zasadzie jego niżej położone otoczenie, nie były oszczędzane przez siły natury – było co najmniej 5 powodzi. Teraz, Pałac musi dźwigać około 30 ton archiwalnych dokumentów.
Fot. Kazimierz Netka.
Naukowcy zapowiadają następne odkrycia. Polska zadbała o ten wspaniały obiekt, za co współczesny Wielki Mistrz Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (mającego swą siedzibę we Wiedniu), jest ogromnie wdzięczny. Sprawom Pałacu poświęcono XII Spotkania Malborskie im. Macieja Kilarskiego, podczas których 15 października 2026 roku poruszano temat: „Pałac Wielkich Mistrzów w świetle najnowszych badań”.
Fot. Kazimierz Netka.
– Jakie najnowsze wyniki badań Pałacu Wielkich Mistrzów w Zamku w Malborku mają znaczenie dla historii Europy, świata? Jak ważna dla dziejów jest architektura, kunszt projektantów Pałacu? – zapytaliśmy.
– Pałac Wielkich Mistrzów jest jednym z najcenniejszych zabytków architektury późnogotyckiej na świecie, można powiedzieć – zaakcentował dr hab. Janusz Trupinda – dyrektor Muzeum Zamkowego w Malborku:
Fot. Kazimierz Netka.
– Dlatego wszystko co się tutaj dzieje jakby bezpośrednio wpływa na to, co sądzimy, jak interpretujemy architekturę późnogotycką, bo to jest obiekt, który jest, jeżeli chodzi o architekturę, porównywalny z Pałacem Papieskim w Awinionie, więc to I klasy obiekt. On się znajduje na terenie Zamku, nie jest tak znany może jak jak Pałac Papieski, ale ma swoje znaczenie.
Jeżeli chodzi o historię, to znowu w późnym średniowieczu Pałac Wielkich Mistrzów był jednym z dwóch najpiękniejszych, najbardziej wystawnych dworów w okresie średniowiecza. Ten pierwszy, Dwór Książąt Burgundzkich, znany z przepięknej książki Johana Huizingi „Jesień średniowiecza” i tak samo powinniśmy sobie wyobrażać to, co się działo tutaj w Malborku. Wszystko to, co robimy w takim wnętrzu, zarówno jeżeli chodzi o badania historyczne, jak i architektoniczne, jak i konserwatorskie – wszystko rozlega się szerokim echem nie tylko w świecie nauki, ale w ogóle świecie kultury światowej.
– Czy współcześni wielcy mistrzowie zaglądają tutaj? Podziwiają Pałac?
– Oni przede wszystkim podziwiają to, że my tak dbamy o to ich dziedzictwo, a oni sobie zdają sprawę, po pierwsze ile nabroili tutaj średniowieczu; po drugie, jak ten obiekt funkcjonował w czasach pruskich i nazistowskich i jaki zyskał antypolski wydźwięk – powiedział dyrektor Janusz Trupinda. – I po wojnie, kiedy obiekt był zniszczony w 60 procentach, państwo polskie – tak, oni to interpretują – miało pełne prawo powiedzieć: nie, nie odbudowujemy. Nie będziemy dbali o taki zabytek. Myśmy jako naród, jako państwo, podjęli ten wysiłek. No i oni przyjeżdżają, i nie dość, że podziwiają, to jeszcze dziękują. Pojawiają się średnio raz w roku. Wielki mistrz przyjeżdża na nasze zaproszenie, na otwarcia naszych najważniejszych wystaw. Bardzo pilnuje tego, żeby tutaj być, bo to też jest taki element jego polityki – powiedział prof. Janusz Trupinda – dyrektor Muzeum Zamkowego w Malborku.
Obrady toczyły się w Ośrodku Konferencyjnym Karwan Muzeum Zamkowego w Malborku. Oto co zobaczyliśmy, usłyszeliśmy i zapamiętaliśmy:
– Chciałbym od razu podziękować za wysiłek włożony w przygotowanie, koordynację, opracowanie programu panu Bartoszowi Skopowi oraz jego współpracownikom z Muzeum Zamkowego w Malborku, również pracownikom Ośrodka Konferencyjnego Karwan za to, że to wszystko jest już przygotowane i mam nadzieję, jestem przekonany, że będzie to dzisiaj dobrze działało – mówił dr hab. Janusz Trupinda – dyrektor Muzeum Zamkowego w Malborku.
Fot. Kazimierz Netka.
– Wszystko po to, abyście się państwo czuli się u nas komfortowo, bezpiecznie. No i życząc, tradycyjnie owocnych obrad, przekazuję już głos panu Bartoszowi.
– Dzień dobry państwu, witam się z państwem bardzo; jest nam miło wielu państwa gościć w murach naszego Muzeum na już 12. Spotkaniach Malborskich imienia Macieja Kilarskiego – mówił Bartosz Skop z Muzeum Zamkowego w Malborku.
Fot. Kazimierz Netka.
– Szanowni państwo, jest to wielka radość, że ta tradycja konferencji naukowych pod patronatem chyba najbardziej znanego pracownika naszej instytucji, istniejącej od 1961 roku, nadal jest żywa. Nadal odbywają się w cyklu dwuletnim, a państwo wykazują duże zainteresowanie.
Szanowni państwo, gwoli wyjaśnienia dlaczego w tym roku zajmujemy się pałacem. Otóż na poprzedniej konferencji mieliśmy okazję odbyć wycieczkę, po kościołach, kaplicach Zamku Malborskiego i wtedy siłą rzeczy złożyło się, że przy Pałacu Wielkich Mistrzów była schodnia, przez którą musieliśmy przejść przez cały pałac, co wzbudziło pewne pytania. Także my jako instytucja, prowadziliśmy różnego rodzaju badania w Pałacu Wielkich Mistrzów i uznaliśmy to za świetny pomysł aby kolejną konferencję poświęcić właśnie Pałacowi – obiektowi, który także głęboko leżał na sercu naszego patrona Macieja Kilarskiego.
Ja szanowni państwo, chciałbym tutaj na wstępie także serdecznie powitać rodzinę pana Macieja Kilarskiego. Jest z nami pani profesor Grażyna Totwen-Kilarska – córka pana Macieja.
Fot. Kazimierz Netka.
– To dla mnie wielki honor i wzruszenie – odpowiedziała pani profesor Grażyna Totwen-Kilarska. – Przekazuję państwu serdeczności od Elżbiety Kilarskiej, od Marcina Kilarskiego i od wnuka Macieja – od Rafała wróblewskiego i prawnuków też.
– Przejdźmy do pierwszego bloku. Zawiera on 3 referaty – mówił, kontynuując prowadzenie konferencji, Bartosz Skop. – Ten blok jest taki, można powiedzieć, zawierający przede wszystkim najnowsze badania przede wszystkim archeologiczne, architektoniczne, ale także analizy architektoniczne.
W tym momencie pragnę zaprosić tutaj na mównice pierwszego prelegenta pana doktora Bogusza Wasika – naszego muzeowego kolegę. Doktor Wasik wygłosi prelekcję pod tytułem: „Nowe informacje o pałacu Wielkich Mistrzów w Malborku w świetle badań archeologicznych”.
– Szanowni państwo, po pierwsze bardzo mi miło, że mogę być pierwszym prelegentem na naszym dzisiejszym spotkaniu – mówił dr Bogusz Wasik.
Fot. Kazimierz Netka.
– No i mój referat jest związany w sumie przede wszystkim ze schodnią, o której wspominałeś. Była ona powiązana z badaniami archeologicznymi prowadzonymi w Pałacu Wielkich Mistrzów przed dwoma laty. Generalnie zainteresowania badaniami Pałacu są tak stare jak w ogóle zainteresowania Zamkiem w Malborku, sięgają gdzieś przełomu XVIII – XIX wieku, przynajmniej.
Dominowali w tych rozważaniach, zainteresowaniach dotąd historycy sztuki, konserwatorzy, historycy. Ja tutaj tylko z racji może mówię o badaniach archeologicznych tylko pokrótce. Tutaj można powiedzieć o działaniach archeologicznych były przy Pałacu prowadzone. No bo to co tutaj, jeśli chodzi o wspólny mianownik, mogę powiedzieć, że archeologia tak naprawdę dotąd jeśli chodzi o rozważania Pałacu, w zasadzie nic nie wniosła, niestety.
Fot. Kazimierz Netka.
Wynika to po części z tego, że archeologia wiadomo największy jakby potencjał ma w obiektach zrujnowanych. A tu mamy obiekt bardzo dostępny dla innych dziedzin badawczych. Jest też w miejscu intensywnie użytkowanym. Jest bardzo raczej trudno dostępny do badań jakichkolwiek. Tu były badania prowadzone w latach 60 – 80 takie doraźne, z różnymi problemami, zresztą moje to też są związane z problemami. Te pierwsze są przede wszystkim związane z kwestiami statyki ściany zachodniej Zamku Średniego, które jak wiemy, z Refektarzem był duży problem, ale te wspólne mianowniki: z tych najstarszych w zasadzie nie mamy żadnej dokumentacji. Udało mi się odgrzebać pojedyncze zdjęcia. Były wykopy w 68. roku w fosie suchej, później wewnątrz piwnic, na styku skrzydła zachodniego i pałacu.
Należy postawić pytania, na które ja teraz nie udzielę odpowiedzi, bo to jest coś, co wymaga dalszych badań, ale w związku z tymi wynikami jest bardzo frapujące. Należy wziąć w związku z tym pod uwagę możliwość – tutaj jest plan tych najstarszych elementów zabudowy – że w zasadzie do momentu przybycia mistrzów w zasadzie nie powstała żadna murowana zabudowa na Przedzamczu albo co najwyżej położono jakieś fragmenty murów.
Moje badania na Przedzamczu, gdzie było zaplecze budowlane, wskazują, że do przybycia wielkich mistrzów 1278 – 1309 zaplecze budowlane zostało zniszczone przez przynajmniej 5 powodzi. Myślę, że to dobrze tłumaczy, dlaczego ta budowa szła tak opieszale i Zamek Wysoki był tak daleki od ukończenia.
Druga kwestia to datowania tego Wielkiego Refektarza i rozszerzenia skrzydła zachodniego. Według jednej koncepcji jedna ze ścian powstała około roku 1280, a według drugiej w latach 30. Statystycznie wychodzi to 1338 rok plus minus 6 lat – powiedział dr Bogusz Wasik.
Następny wykład wygłosił dr hab. Janusz Trupinda – dyrektor Muzeum Zamkowego w Malborku. Pan dyrektor przedstawił referat pt. Zakres działań konserwatorskich pałacu wielkich mistrzów po II wojnie światowej”, który przygotowała Agnieszka Kowalska – zastępca dyrektora Muzeum Zamkowego w Malborku.
– Jest to referat ciekawy, bo zawarte są w nim informacje w większości niepublikowane, znajdujące się w dokumentacjach konserwatorskich – mówił dyrektor Janusz Trupinda. Pierwsze takie poważne badania stratygraficzne wykonane zostały na zlecenie Muzeum Zamkowego w 1973 roku i obejmowały piętro reprezentacyjne Pałacu Wielkich mistrzów. Dolne kondygnacje były niedostępne w związku z tym, że w latach pięćdziesiątych te pomieszczenia zostały zajęte przez Archiwum Państwowe. Cały czas zresztą są zajęte, więc to wszystko, o czym mówimy, skupia się na piętrze reprezentacyjnym i ta faza badań, prac, trwa do 2008 roku, kiedy wykonano pracę w Kaplicy Prywatnej Wielkich Mistrzów i na tym właściwie zakończyliśmy te prace, na piętrze reprezentacyjnym, a ostatnio rozpoczęliśmy w przyziemiu.
A zupełnie na końcu planujemy szeroki program badań i na zajęcie się Pałacem całościowo, z uwzględnieniem dolnych kondygnacji w związku z tym, że jak Archiwum w Malborku zostało zlikwidowane, te wnętrza są użytkowane przez Archiwum Państwowe w Gdańsku. No ale planowana jest całościowa wyprowadzka Archiwów z tych wnętrz i one trafią do Gdańska, w więc też w ręce badaczy na co już dzisiaj się bardzo cieszymy
Fot. Kazimierz Netka.
Te pierwsze badania to jest rok 73. Wykonano badania stratygraficzne we wnętrzach w postaci odkrywek pasowych. One zostały wykonane przez przedsiębiorstwo państwowe Pracownie Konserwacji Zabytków. Zachowało się opracowanie, które pokazuje, że łączna długość wykonanych odkrywek objęła około 960 metrów bieżących, a więc dość pokaźne odkrywki wtedy wykonano. Odkrywkami objęto Refektarz Letni, Refektarz Zimowy, Salę Królewiecką, która w dokumentacji została określona jako Sala Sobieskiego, Sala Narożna – w dokumenatcji Sala Saska oraz Sień Niska, Sień Wysoka, a także Kruchta Kaplicy Wielkich Mistrzów i Komora – małe pomieszczenie przylegające do Sali Królewieckiej. Odkrywki nie objęły dwóch pomieszczeń: Sypialni i Komnaty Wielkiego Mistrza.
W obrębie I piętra nie wykonano również odkrywek w Kaplicy Prywatnej Wielkich Mistrzów oraz w pomieszczeniu wysuniętym najdalej na północ czyli w tak zwanej Garderobie.
Fot. Kazimierz Netka.
Zakres działalności pokazuje poszczególne fazy prac, badań i prac konserwatorskich Pałacu Wielkich mistrzów i pokazuje także, że one się koncentrowały na piętrze reprezentacyjnym głównym, w ostatnim okresie dopiero w przyziemiu, a docelowo zamierzamy wziąć pod lupę również kondygnacje niższe, ale to będzie możliwe dopiero wtedy kiedy wnętrza zostaną opróżnione z akt nagromadzonych przez Archiwum. Tych akt na razie nie ruszamy, dlatego że trwa proces badania statyki Pałacu Wielkich Mistrzów i są zainstalowane urządzenia. Nie chcemy zakłócać ich pracy. Wznowimy opróżnianie dopiero w przyszłym roku. Pałac w tej chwili jest ustabilizowany, nie wykazuje jakichś większych wahań. Dopiero pod nadzorem konstruktorskim zaczniemy stopniowo zdejmować te „tony”. Oszacowaliśmy, że jest około 30 ton dokumentacji, więc nie możemy tego zrobić w dość gwałtowny sposób.
I jeszcze jeden wniosek, który tutaj pani dyrektor wyciąga: dzisiejszy wygląd Pałacu to jest tak naprawdę taki „preparat konserwatorski” – efekt prac prowadzonych od lat 70. do początku XXI wieku i wymaga to jeszcze całościowej rewizji, całościowego programu badań całego pałacu. Co, mam nadzieję nastąpi, ale to pewnie w latach 30. XXI wieku – powiedział prof. Janusz Trupinda – dyrektor Muzeum Zamkowego w Malborku.
– Proszę państwa, jest mi bardzo miło ponownie gościć w Malborku Przed kilkunastu laty, na czwartych Spotkaniach Malborskich im. Macieja Kilarskiego przedstawiłem analizę sklepienia Refektarza Letniego Pałacu Wielkich Mistrzów – przypomniał prof. Jarosław Jarzewicz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, przystępując do wygłoszenia wykładu pt. „Kompozycja Letniego Refektarza Pałacu Wielkich Mistrzów. Ciąg dalszy”.
Fot. Kazimierz Netka.
– Dla mnie wielką satysfakcją było to, że inni badacze, znawcy architektury krzyżackiej przychylili się do moich ówczesnych wniosków. Dlatego bardzo dziękuję organizatorom, że mnie zaprosili, żebym kontynuował te rozważania.
O ile wcześniej przed kilkunastu lat laty analizowałem samą strukturę sklepienia, jego wewnętrzną logikę i kompozycję, dzisiaj chciałbym do tego dołożyć szerszy kontekst, czyli tak po prostu mówiąc spróbować zapytać o jego genezę. Ponieważ jednak nie sądzę, żeby nawet ci, którzy przed kilkunastu lat słuchali mojego referatu, pamiętali wszystkie wnioski – ja sam dokładnie tego nie pamiętam – musiałem sobie przypomnieć, więc zrekapituluję tak krótko te główne główne tezy.
Wniosek z tych moich wywodów jest dość oczywisty. Architekt projektujący Pałac Wielkich Mistrzów zapewne swoje zawodowe kompetencje uzyskał z architektury praskiej. Stamtąd czerpał idee artystyczne, które twórczo rozwinął w swoim arcydziele.
Fot. Kazimierz Netka.
Ten wniosek może się wydać dość dość oczywisty, gdyż w tym czasie i w tej części Europy nie było lepszej szkoły architektonicznej. Do analogicznego wniosku doszedł zresztą też inny badacz, opierając się dla innych przesłankach, wychodząc od analizy przede wszystkim detalu architektonicznego. To zwiększa moim zdaniem prawdopodobieństwo, że rzeczywiście tak było – usłyszeliśmy podczas wykładu prof. Jarosława Jarzewicza.
Dr Tomasz Ratajczak, również z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, wygłosił wykład: „Uwagi na temat stylistyki architektury Pałacu Wielkich Mistrzów w Malborku”:
– Bardzo dziękuję za możliwość wzięcia udziału w tej konferencji. Tym bardziej, że spotkania malborskie mają dużą renomę w środowisku naukowym i długą tradycję. To zaszczyt dla mnie, wielka przyjemność zawsze wracać do Malborka. – powiedział dr Tomasz Ratajczak.
Fot. Kazimierz Netka.
– Niezwykła, wręcz wyrafinowana forma Pałacu Wielkich Mistrzów w Malborku, w dodatku znakomicie zachowanego do naszych czasów, od dawna analizowana była przez historyków sztuki i reprezentantów i innych pokrewnych dyscyplin. Jednak przez ponad 150 lat od podjęcia już takich poważnych naukowych badań na architekturą zakonu krzyżackiego w Prusach, liczba publikacji poświęconych malborskiej rezydencji zwierzchników tego zakonu, zwłaszcza architekturze tej rezydencji, była nieproporcjonalnie mała w stosunku do artystycznej rangi budowy.
Sytuacja ta zmieniła się gruntownie w 2019 roku po publikacji imponującej objętością i poziomem edytorskim: monografii pałacu autorstwa Christofera Herrmanna. Przyjęta została znacznie lepiej za granicą czy w Polsce, gdzie niektóre z tez zawartych w tej pięknie wydanej książce doczekały się krytyki recenzujących ją historyków i historyków sztuki.
Trzeba jednak podkreślić, że część zarzutów formułowanych w recenzjach, wynika nie tyle z niedostatków, książki Herrmanna, które też występują, ile raczej z pewnego, moim zdaniem, metodologicznego nieporozumienia na linii historia, historia sztuki dotyczącego wręcz suwerenności historii sztuki jako dyscypliny naukowej.
Jest to jednak temat na pewnie inną okazję. Pewnie na jakąś poważną konferencję. Chociaż oczywiście to właśnie fundamentalne, także dla badań Pałacu Wielkich Mistrzów – powiedział dr Tomasz Ratajczak podczas swego wykładu.
W dalszej części XII Spotkań Malborskich im. Macieja Kilarskiego, program przewidywał wystąpienia następujących naukowców:
Fot. Kazimierz Netka.
– Bernard Jesionowski, Muzeum Zamkowe w Malborku: „Dzieje budowlane Pałacu Wielkich Mistrzów w Malborku do około 1400 roku na podstawie dotychczasowych publikacji oraz badań własnych”;
– dr Kazimierz Pospieszny, Muzeum im. Michała Drzymały w Miasteczku Krajeńskim (w organizacji): „W progu pałacu „Marii, królowej w Prusach”. Odsłony budowy i re-kompozycji rezydencji zakonnej w Malborku w XIV w.”
– dr Justyna Lijka, Muzeum Zamkowe w Malborku: „Ikonografia Pałacu wielkich Mistrzów od XV do końca XX wieku. Malarstwo-rysunek-grafika”;
– dr Gregory Leighton, Muzeum Zamkowe w Malborku: „Pałac Wielkiego Mistrza w średniowiecznych relacjach z podróży – Philippe de Mézières i inne przykłady”;
– Ryszard Rząd, Muzeum Zamkowe w Malborku: „Dekoracje heraldyczne Letniego Refektarza”;
Fot. Kazimierz Netka.
– Bartosz Skop, Muzeum Zamkowe w Malborku” „Między von Schönem a Steinbrechtem. Pałac Wielkich Mistrzów w Malborku między restauracją romantyczną a naukową”.
Wiele wiadomości na temat Pałacu zawiera publikacja pt. „Malborska rezydencja wielkich mistrzów, królów i cesarzy” z 1991 roku, autorstwa Kazimierza Pospiesznego. Broszurę tę, wydaną przez Muzeum Zamkowe w Malborku, otrzymali uczestnicy konferencji.
Kazimierz Netka
Proszę, czytaj również na portalu: netka.gda.pl